100 år etter Hitra
Bothild Å. Nordsletten
Går det eigentleg rette vegen? Kjenner me historia godt nok til å unngå å gjenta fortidas feilgrep?
Så vel den spente verdssituasjonen, som markeringa av eit skilsetjande stykke norsk historie, gir høve til å reflektera over kor me kjem frå, kor me står og kor me vil.
I år er det 50 år sidan Hitra-aksjonen. Bøndene på øya sør for innløpet til Trondheimsfjorden protesterte mot den harde rasjonaliseringa og omstruktureringa av landbruket. Dei kravde stans i strukturrasjonaliseringa og økonomisk jamstilling. Aksjonen fekk raskt støttespelarar landet rundt – og politisk kraft.
På eit stormøte i oktober 1975 vart ein samde om at Hitra-bøndene sine krav skulle takast vidare av bondeorganisasjonane gjennom parlamentariske kanalar. Resten er altså historie: Natt til 2. desember vedtok Stortinget jamnstillingsvedtaket, som skulle få lønsvilkåra i jordbruket opp på nivå med industrien.
Hitra-aksjonen la grunnen for eit opptrappingsvedtak som skapte optimisme (og overproduksjon), og som hindra ein del nedleggingar. Opprøret fødde også eit politisk kompromiss som eksisterer den dag i dag: Bøndene skal bli sett og høyrt.
I ein tekst i vekas Bondevennen skriv nestoren i norsk bygdeforsking, Reidar Almås, at «utan opptrappinga ville talet på gardsbruk i dag vore det halve av dagens brukstal.»
Det er noko å tygga på når me veit at talet på jordbruksføretak dei siste drygt 50 åra, frå 1969 til 2023, er redusert frå 155 000 til 37 000, altså med 75 prosent. Og at denne utraderinga har skjedd parallelt med nemnde opptrappingsvedtak, årlege jordbrukstingingar og langlevde politiske kompromiss.
Dersom Almås har rett kunne talet på bruk i dag, utan Hitra-bøndene sin innsats, altså vore i underkant av 20 000.
Ved 50-årsmarkeringa av Hitra-aksjonen er dei attverande bøndene framleis ikkje jamstilte. Almås, som sjølv var på Hitra då det skjedde, etterlyser ennå eit fleirtalsvedtak på Stortinget om tidfesta opptrapping. Og blir det høgresida som vinn valet til hausten, er det mykje som tyder på at dei vil skrote målet om inntektsutjamning i 2027.
I tida fram til årets jordbruksoppgjer er det derfor på sin plass å reflektera kring følgjande spørsmål: Kor få bønder er få nok? Går det rette vegen? Kva er rett veg? Kor vil me vera 100 år etter Hitra?
DEI SISTE LEIARANE:
Sommarminna bleiknar aldri
Det kjennest som ein augneblink. Våren var akkurat her og gjorde verda ljos. Så, vips, er sommaren på plass med lauvtunge tre og frodige grøne enger.
Bonde med livet som innsats
Endeleg betre velferdsordningar for bønder. Mange har ytra glede for at akkurat denne biten av jordbruksavtalen sikra betring for både bønder som får barn og har sjuke barn. Maksimalgrensa for tilskot til avløysing er også auka.
Er det greitt å sove i timen?
Stadig fleire forbrukarar vil ha økologisk mat. Då vert alternativet for mange å velje mat frå andre land. I Norge har me mellom anna underdekning på økologisk mjølk. Samstundes vel meierisamvirket å ikkje nytte all den økologiske mjølka som blir produsert som økologisk.
